تنگه ابوقریب و پیرمرد و دریا

سلام دوستان

فیلم تنگه ابوقریب به کارگردانی بهرام توکلی را دیدم. تا به الان حرفه ای ترین فیلم جنگی وطنی را چ ابراهیم حاتمی کیا می دانستم که تنگه آمد و جایش را گرفت. حرفه ای از لحاظ ساخت می گویم. از لحاظ داستانی و شخصیت پردازی هر دو فیلم به نظرم ایراد دارند. البته من نمی خواهم الان درباره خود فیلم بنویسم. تنگه یک موقعیت را نشان داده بود با تعدادی شخصیت که خیلی هم موفق بود. مثلا دانکرک نولان هم شخصیت پردازی نداشت و بیشتر هدفش فضاسازی بود که خیلی هم درجه یک از آب در آمده بود.

تنگه ابوقریب یکی از سینمایی ترین فیلم های ایرانی بود که دیده ام. حرفه ای بود. تا توانسته بود از کلیشه های سینمای جنگی ما دور شده بود. صحنه های خونین فیلم عالی بود. هیچ چیزی از فیلم های جنگی دیگر کشورها کم نداشت و پایان بندی خیلی متفاوت و جذاب و هم زمان ناراحت کننده ای را داشت. پر از پلان های بلند بود اما این قضیه اصلا به چشم نمی آمد و کارگردان نمی خواست خودش را به زور به رخ بکشد. قسمت هایی از فیلم رسما ترسناک شده بود و از این بابت هم موفق بود. چند دقیقه پایانی فیلم که صحنه ها اسلوموشن شده  و انگار دوربین سرش گیج رفته بود را هم دوست داشتم، هنگامی که فیلم تمام شد دیدم یکی از تماشاگران داشت به دوستش می گفت که سرش گیج رفته است، و به نظرم فیلم هم دنبال چنین چیزی بود. سرمان گیج برود. انگار که ما هم داریم کمی وسط میدان جنگ بودن را تجربه می کنیم. این نیمه های پایانی هم می توانسته مثل بقیه فیلم خیلی شکیل فیلم برداری شود و تا آخرین لحظه، کارگردان صحنه پردازی اش را به رخ بکشد، که این کار را انجام نداد و واقعا دست مریزاد.

ماجرای من با این فیلم یک چیز دیگر است.

سال ها پیش که بچه تر بودم کتاب پیرمرد و دریا ارنست همینگوی را با ترجمه عالی نجف دریابندی خوانده بودم. ته ذهنم همیشه می دانستم که این کتاب را باید دوباره بخوانم. که بالاخره زمانش رسید. همین دیروز کتاب را برای بار دوم تمام کردم. البته با یک کیفیت به کل متفاوت با سری اول. آن موقع آن چنان حالی ام نبود که دارم چه می خوانم. برای بار دوم بود که فهمیدم پیرمرد و دریا ارزشش برای من خیلی بیشتر از این حرف هاست.

فکر کنم در حال حاضر تبدیل شده است یه کتاب بالینی ام. چون برای بار سوم هم می خواهم آن را بخوانم.

کتاب که تمام شد. آن را بستم. ته دلم برای شادی روح همینگوی دعایی کردم. لباسم را پوشیدم و رفتم به سمت سینما. فیلم تنگه ابوقریب شروع شد. دیدم که نام شخصیتی که جواد عزتی بازی می کند مجید است و با من هم نام. بعد این جناب مجید در یک سکانس در پشت کامیون با بقیه هم رزم ها نشسته است و دارد کتابی می خواند. منم که همیشه کنجکاو ببینم شخصیت ها در فیلم ها چه کتابی می خوانند. یک لحظه جواد عزتی کتاب را بست و روی جلد را دیدم و شوکه شدم.

کتاب پیرمرد و دریا بود!

خداوندا این چه تصادف عجیبی است که من در سالن سینما، دومین جایی که بعد از خانه دوست دارم، باید چنین چیزی را ببینم؟

جوابش را نمی دانم. فقط می دانم که این روز و این لحظه و این فیلم را تا زنده هستم فراموش نخواهم کرد و سر راست ترین پیام این نشانه یا تصادف یا هر چه می خواهید اسمش را بگذارید را هم در نظر بگیرم این است که پیرمرد و دریا را بارها و بارها بخوانم.

نکته: نشان دادن این کتاب در فیلم بی معنا نیست. من که دقیق منظور توکلی را نمی دانم ولی می توان چند تا حدس زد. یکی خواسته نحوه کشته شدن یکی از شخصیت ها را جلوتر حدس بزند، چیزی که در انگلیسی به آن foreshadow می گویند. ارنست همینگوی به مغز خود شلیک کرد، دقیقه اتفاقی که برای یکی از شخصیت ها در یک سکانس نفس گیر رخ می دهد. یا درگیری پیرمرد و ماهی دریا. تلاش و کوششی که پیرمرد برای از پادرآوردن آن ماهی می کند قطعا مانند یک سرباز جنگ است. اما در پایان، انگار همه چیز بیهوده بود. پیروزی انجام شد اما به چه قیمتی. پایان بندی تنگه هم تقریبا چنین حالتی دارد.

مسافران

 

سلام دوست خوبم

مسافران بهرام بیضایی عجب شاهکاری بود. همان اول فیلم، وقتی شخصیت هایی که قرار است در جاده تصادف کنند، برگشتند رو به دوربین و به بیننده اعلام کردند که قرار است بمیرند و بعد در ماشین، یک به یک خود را معرفی کردند، لذت بردم و با خودم گفتم که یک فیلم سینمایی اما بر وزن تاتر( بخوان نمایش) عالی قرار است ببینم.

و خوش بختانه همین طور هم شد.

فیلم تاترِ مسافران، قطعا وزن نمایشی کارش بر همه قواعد مرسوم سینمایی سوار است. من خود عاشق این قبیل آثار هستم. و در سینمای ایران و حتی جهان این فیلم ها کمتر است و البته باید قبول کنیم که شاید مزه دهن خیلی ها نباشد. نوع دیالوگ و شخصیت پردازی، نحوه میزانسن و حرکت بازیگران. مخصوصا در همین فیلم مسافران که خیلی هم گل درشت است و به نظرم بیضایی با اعتماد به نفس کامل – آن هم در سال ۷۰ – هیچ تلاشی نکرده که فیلم را یک مقدار سینمایی تر کند.

و اصلا که گفته سینما قواعدی خاص دارد؟

بیضایی قانون خودش را گذاشته و به نظرم خیلی هم وب کارش را به انجام رسانده است. برای من که هنگام ساخت این فیلم تازه به دنیا آمده بودم و بعد از ۲۷ سال دارم این اثر را می بینم، نه تنها کاملا سرپا و محکم مانده است، بلکه تبدیل شده به یکی از بهترین آثار سینمایی که به عمر خود دیده ام.

البته شاید واکنشی درونی باشد به آثار واقع گرای سینمای ایران که خودت خوب می دانی چقدر ناامیدم کرده اند. همین الان، در این تاریخ، یعنی بیست و سوم اسفند ماه سال هزار و سیصد و نود و شش که دارم این نوشته  را می نویسم، فکر کنم نصف آثار روی پرده سینما واقع گراست و اجتماعی و نصف دیگر هم کمدی. یکی دو تا آثاری مثل هجوم شهرام مکری اکران است و گاه به گاهی هم فیلم بیدار شو آرزوی کیانوش عیاری به صورت تک سانس اکران می شود. خب با این وضعیت، دیدن مسافران بیضایی حکم نفس تازه است برای سینمای امروز ما!

گفتم که علاقه خاصی به فیلم هایی دارم که با تاتر عجین شده اند، از سینمای غرب خب قطعا دوازده مرد خشمگین به ذهنم می رسد( که نسخه بازسازی روسی آن خیلی تاتری تر بود) و بعد شاهکاری مثل داگویل لارس فون تریر. از سینمای خودمان دو فیلم پرده آخر و تردید واروژ کریم مسیحی که دوستشان دارم، و الماسی به نام سینما نیمکت محمد رحمانیان که تشنه دوباره دیدنش هستم. اگر فیلم هایی دیگری هست یا دیده ام و فراموش کرده ام یا ندیده ام. موردی خوب هست حتما به من معرفی کن.

مسافران شروع عالی و دیوانه واری دارد. میانه عجیب و دیوانه وار تر و یک پایان پر از نشاط که تمام تلخی فیلم را از بین می برد. نمادگرایی بیضایی در این فیلم بدور از شعار است. هیچ برداشت روشن فکری پلاسیده ای از این فیلم نداشتم. فقط یک فیلم خوب ساخته و پرداخته شده. مخصوص سینما. که البته بنده آن را در خانه در تلویزیون اتاقم دیدم!

صحنه ها را مرور می کنم و مثلا استفاده از آینه ها در فیلم برایم جذاب است. حرکات به واضح کارگردانی شده بازیگران همین طور. دیالوگ ها که به نظرم بهترین شان از زبان مادر بود” لعنت به این جاده ها اگر قرار است باعث جدایی آدم ها شوند”. این که فیلم خیلی عجیب هیچ وقت سکانس های گفت و گو درباره کشته شدن مسافران را نشان نمی دهد. چه زمانی که پلیس زنگ می زند خبر بدهد، چه زمانی که افراد خانواده می خواهند به یک دیگر خبر بدهند، ما هیچ وقت نمی شنویم که چطور این خبر بد را برای هم بازگو می کنند، شخصیت مادر اصرار دارد که خبر بد به او نگویند و نمی خواهد هم باور کند که دخترش و همراهان او کشته شده اند، شاید بیضایی هم، طرف مادر را گرفته و تصمیم داشته است که خبر بد را به عمد نشنیده بگیرد. بالاخره مادر است و بالا برویم و پایین بیاییم، در نهایت رشته زندگی به مادر ختم می شود.

مسافران را دوباره مرور خواهم کرد. تو هم حتما این فیلم را ببین. درباره بقیه آثار بهرام خان بیضایی دوباره برایت می نویسم.

قربانت، مجید

پی نوشت:  یک سری سکانس ها در مسافران وجود دارد که پتانسیل تبدیل شدن فیلم به یک اثر در ژانر وحشت دارد. چرا سینمای ایران سراغ این ژانر نمی رود؟ چرا چرا چرا؟!